Wapiennik Łaskawy Kamień w Starej Morawie to niezwykłe miejsce, gdzie historia spotkała się ze sztuką, gdzie stara technika przemysłowa przeistoczyła się w centrum artystyczne, a natura stworzyła sanktuarium dla rzadkich zwierząt. To nie zwykły zabytek – to żywe dzieło sztuki, które zmienia każdego, kto je odwiedza. Wapiennik to jedyny w Polsce i trzeci w całej Europie oryginalnie odrestaurowany piec wapienny Rumforda, zabytek techniki XIX wieku, który przetrwał dwie wieki zmian gospodarczych, politycznych i kulturalnych. Jego historia to opowieść o ludzkiej determinacji, artystycznej pasji i głębokim poszanowaniu dla przeszłości.
Historia Wapiennika – Od Rewolucyjnej Techniki do Ruiny i Odrodzenia
Narodziny Geniusza: Piec Rumforda i Schinkels Vision
Zabytkowy wapiennik w Starej Morawie został zbudowany na początku XIX wieku, najprawdopodobniej między 1820 a 1850 rokiem. Jego projektantem był niemiecki architekt Karl Friedrich Schinkel – jedna z najwybitniejszych postaci światowego klasycyzmu, człowiek, który projektował pałace dla króla Fryderyka Wilhelma III i dekluje architekturę Berlina.
Jednak projektując wapiennik w Starej Morawie, Schinkel nie stworzył zwykłego budynku. Zamiast tego zrealizował innowacyjny projekt pieca szybowego opartego na koncepcji opracowanej przez hrabiego Benjamina Thompsona, znanego również jako hrabia Rumford. Był to przełomowy system opalania umożliwiający ciągłą produkcję wapna i znacznie bardziej efektywne wykorzystanie paliwa niż tradycyjne piece.
Rewolucyjny System Rumforda – Technologia Przyszłości
Konstruk wapiennika na planie sześciokąta (co czyni go wyjątkowym wśród europejskich wapienników) oraz opatentowany system utrzymywania wysokiej temperatury to były zaawansowane rozwiązania techniczne jak na tamte czasy. Wewnątrz pieca temperatura osiągała 900–1000°C, co umożliwiało rozkład węglanu wapnia (CaCO₃) na tlenek wapnia (CaO) i dwutlenek węgla (CO₂).
Otrzymane wapno palone miało szerokie zastosowanie:
W Budownictwie: jako kluczowy składnik zapraw murarskich i tynków – bez wapna nie można byłoby zbudować średniowiecznych zamków, kościołów czy nowożytnych pałaców
W Rolnictwie: do odkwaszania gleb i poprawy ich struktury, poprawiając plonowanie i żyzność ziemi
W Przemyśle Chemicznym: jako surowiec do produkcji wapna hydratyzowanego (gaszonego), stosowanego w oczyszczaniu wody i produkcji farb
W Hutnictwie: jako topnik w procesach metalurgicznych, ułatwiający usuwanie zanieczyszczeń z metali – bez wapna niemiecki przemysł stalowy nie mógłby działać na taką skalę
Złote Lata Eksploatacji – Wapno dla Cesarskiego Śląska
Od wybudowania aż do około 1920 roku wapiennik „Łaskawy Kamień” był tętniącym życiem przedsięwzięciem przemysłowym. Przez dziesięciolecia dostarczał surowca dla kolonii hutniczych na Śląsku, dla rozbudowywanego miasta Stronia Śląskiego, dla kościołów i zamków rozsypanych po Ziemi Kłodzkiej. Piec pracował nieustannie – noc i dzień, sezon po sezonie – wypalając wapno dla budowy imperium.
Historia zatrudniała tu robotników – ludzi potrzebujących pracy, gotowych pracować w skażeniu spalin i podwyższonej temperaturze. To byli zwykli ludzie – ojcowie rodzin, bracia, synowie – których prace były absolutnie niezbędne dla przemysłowej machiny tamtych czasów.
Rundy Niszczenia – Od Świetności do Ruiny
Około 1920 roku, wraz ze zmianą warunków ekonomicznych, ekploatacja pieca została wstrzymana. Co się stało? Może pojawiła się tańsza alternatywa, może zmieniła się gospodarka niemiecka po I wojnie światowej, może po prostu nowoczesne piece okazały się bardziej wydajne. Historia nie zapisuje powodów, ale skutki były jaskrawe – wapiennik opuszczono.
Przez następne dziesięciolecia – całą moc II wojny światowej, rozpad starego świata i powstanie nowego – obiekt niszczał bez opieki. Mury porośnięte mchem, okna wybite, dach zawalisty. Sztorm za burza niszczył to, co wtedy ludzkimi rękami budowano. Dzikie zwierzęta znajdowały w nim schronienie, architektura sama się rozkładała. Do lat 70. XX wieku z kiedyś dumnego symbolu techniki i postępu pozostały tylko smutne ruiny i sterty gruzu.
Odrodzenie Przez Sztukę – Wizja Profesora Rybczyńskiego
W 1978 roku – czyli dokładnie 130 lat po okresie jego „złotych lat” – los wapiennika stawił się dramatycznie. Poznański artysta-grafik, profesor Jacek M. Rybczyński, wraz z żoną Barbarą Erną, zdecydowali się nabyć tę ropadającą się ruinę. To była szalona wizja – przywrócić życie temu zabytkowu, przemieniać stary piec fabryczny w centrum sztuki.
Co mogło skłonić artystę do podjęcia takiego wyzwania? Być może widział potencjał, który inni przychodzący oczy zobaczyć nie potrafili. Być może czuł odpowiedzialność za zachowanie dziedzictwa. A może po prostu wierzył, że sztuka i historia mogą być żywą siłą zdolną do transformacji. Profesorowie Rybczyńscy podjęli się gruntownej, mozolnej renowacji obiektu. To nie była szybka restauracja – to była dziesięcioletnia, a właściwie trwająca do dziś, praca każdego dnia. Odbudowa muru za murem, kamień za kamieniem, z pasją artysty i oddaniem preservacjonisty.
Wapiennik Jako Centrum Kultury i Sztuki – Wnętrza Pełne Życia
Dziś wapiennik jest jedną z najciekawszych instytucji kulturalnych w całej Ziemi Kłodzkiej. Nie jest to dead museum – to żywe, pulsujące życiem miejsce, gdzie artykuł historii przeplatają się z pracami współczesnych artystów.
Pracownie Grafiki Artystycznej
W wnętrzach wapiennika znajduje się działająca pracownia grafiki artystycznej, w której profesora Rybczyńskiego i współpracownicy realizują zaawansowane prace artystyczne. Podczas zwiedzania można poznać tajniki różnych rodzajów druku artystycznego – od litografii, przez linoryt, po techniki mieszane. Dla tych bardziej zainteresowanych, wapiennik organizuje warsztaty, gdzie każdy może wypróbować swoich sił w świecie sztuki.
Galeria Sztuki Profesora Rybczyńskiego
Ściany wapiennika ozdobiane są grafikami i obiektami artystycznymi z bogatej kolekcji profesora Jacka M. Rybczyńskiego i jego rodziny. To wystawy o najwyższym artystycznym standardzie – prace, które zachwycają swoją precyzją, głębią i wnikliwością. Zwiedzając galerię, można zapoznać się zarówno z klasyką sztuki graficznej, jak i z najnowszymi kierunkami polskiego i europejskiego malarstwa.
Taras Widokowy – Panorama Ziemi Kłodzkiej
Na szczycie wapiennika, u wjścia do paleniska, znajduje się taras widokowy. Widok stąd rozpościera się niezwykły – na wszystkie strony widać zielone zbocza Gór Złotych, Masywu Śnieżnika i Gór Bialskich. W dalekim horyzoncie widać kontur Tatra – w czystych dniach. To idealne miejsce do fotografii krajobrazowych i kontemplacji.
Obserwatorium Nietoperzy – Schronienie dla Zagrożonych Gatunków
Jedno z najbardziej niezwykłych aspektów wapiennika to fakt, że jego wnętrze jest jednocześnie jedną z ważniejszych kolonii rozrodczych nietoperzy na Dolnym Śląsku. To nie jest przypadek – wapiennik naturalnie przyciąga te fascynujące ssaki.
Podkowiec Mały – Zagrożony Gatunek Under Protection
Głównymi lokatorami wapiennika jest podkowiec mały – jeden z najbardziej zagrożonych gatunków nietoperzy w Polsce i w całej Europie. Podkowiec mały to miniaturowy stwor zaledwie 4 cm wielkości i waży zaledwie 10 gramów – taki, że mieści się na czubku twojego palca. Mimo swojego rozmiarku, podkowiec mały jest zadziwiająco zwinnym lataczem, doskonale przystosowanym do polowania na insekty w górskich lasach.
Czemu zagrażają podkowcow? Przede wszystkim utraty siedlisk – nowoczesne budynki z szybko zamykanymi drzwiami i okienkami nie oferują schronienia. Także polowania drapieżników i postęp cywilizacji marginalizuje ich tereny łowieckie. Dlatego każda kolonia rozrodcza, taka jak ta w wapienniku, jest absolutnie krytyczna dla przetrwania gatunku.
Inne Gatunki – Nocek Duży i Inne Sąsiedzi
Obok podkowców w wapienniku żyją również nocki duże i nocki orzęsione – inne ważne gatunki nietoperzy. W sezonie zimowym liczebność całej kolonii dochodzi nawet do kilkudziesięciu osobników.
System Kamer Noktowizyjnych – Zaglądanie w Nocny Świat
Obserwatorium wyposażone jest w system kamer noktowizyjnych umożliwiających obserwację nietoperzy bez ich zaniepokoenia. Turyści mogą zobaczyć, ale również usłyszeć nietoperze – co nie jest możliwe w naturalnych warunkach. Słuchy wydawane przez nocki – charakterystyczne klikanie echolokacyjne – brzmią jak magnetyczna muzyka podziemnego świata.
Edukacja Poprzez Naturę – Zmienianie Postaw
Obserwatorium nietoperzy w wapienniku to również ośrodek edukacyjny, gdzie dzieci i dorosli mogą zmienić swoje stereotypowe postrzeganie tych zwierząt. Wiele osób obawia się nietoperzy, traktując je jako niebezpieczne lub brzydkie. Bezpośrednia obserwacja pokazuje prawdę – nietoperze to inteligentne, pożyteczne stworzenia, które spożywają tysiące komarów każdej nocy, ochroniając nas przed bąkami i malariką.
Okres Obserwacji: Od maja do września, kiedy nietoperze są aktywne. Od października do kwietnia hibernują w bezpiecznych kątkach, dlatego wówczas ich nie zaburzamy.
Ogród Japoński – Oaza Spokoju w Górach
Całość wapiennika otoczona jest rozbudowanym, autorskim ogrodem japońskim, który powstaje od 1998 roku i nieustannie zmienia swoje oblicze. To nie zwykły ogród – to sztuka kreowania krajobrazu zgodnie z tradycyjną filozofią wschodu.
Elementy Tradycyjnego Ogrodu Japońskiego
Ogród zawiera wszystkie karakterystyczne elementy tradycyjnego ogrodu japońskiego:
Kręgi Zen – geometryczne wzory wyrabane w żwirze, symbole wieczności i harmonii
Krzywoliniowe Ścieżki – prowadzące gościa w nieoczekiwane miejsca, uczyć refleksji
Zbiorniki Wodne Miniaturowe – symbolizujące oceany i rzeki
Rodzimy Śnieżyna – „lokalny smok” – rzeźba artystyczna, symbol ochraniacza miejsca
Obiekty Sztuki – rzeźby, kamienie zmiękłe wiekami – każda z historią
Roślinność – Sprzeczenie Klimatów
W ogrodzie japońskim rosnął bogata kolekcja drzew i krzewów, iglastych i liściastych, gatunków zarówno z Europy, jak i Azji. Tworzy to niezwykłą mieszaninę ekologiczną – oazę zieleni i spokoju zaprojektowaną zgodnie z tradycjami Wschodu, gdzie gatunki roślin pochodzą z wielu stron świata.
Doświadczenie Zmysłowe – Zen w Górach
Ogród japoński przy wapienniku to przede wszystkim doświadczenie zmysłowe – słuszenie szumu wiatru w gałęziach, zapach drzew i mchu, dotyk kamienia pod stopami, widok światła przenikającego przez liście. To miejsce, gdzie można znaleźć spokój, medytować i odłączyć się od hałasu współczesnego świata.
Praktyczne Informacje – Jak Odwiedzić Wapiennik
Lokalizacja
Wapiennik Łaskawy Kamień znajduje się pod adresem Stara Morawa 2, przy drodze ze Stronia Śląskiego do Kletna. Od samochodu parking znajduje się tuż przy wejściu – wygodny dojazd dla wszystkich odwiedzających.
Godziny Otwarcia i Sezony
Sezon Letni (najczęściej od maja do września): Codziennie, określone godziny (zwykle 10:00–17:00)
Poza Sezonem: Możliwe wizyty grupowe na rezerwację
Obserwatorium Nietoperzy: Czynne od maja do września
Zalecenie: Sprawdzić aktualne godziny otwarcia przed wizytą – ze względu na charakter artystyccy obiektu godziny mogą się zmienić.
Cena Wstępu
Symboliczna cena wstępu zależy od zakresu zwiedzania. Zwykle obejmuje:
Wejście do wapiennika z tarasem widokowym
Galerię sztuki
Ogród japoński
Obserwatorium nietoperzy (w sezonie)
Jak Tam Dotrzeć
Samochodem z Wrocławia: Około 2–2,5 godziny (ok. 180 km) – droga przez Nysę, Kamień, Stronie Śląskie
Samochodem z Kłodzka: Około 30 minut
Pociągiem: Do Stronia Śląskiego, następnie taxi lub pieszo (ok. 3 km)
Rowerem: Idealne – droga do wapiennika jest wyniesiona i bezpieczna
Co Zabrać
Wygodne obuwie – ogród japoński wymaga spacerów po nierównym terenie
Aparat fotograficzny – widoki i obiekty sztuki zasługują na pamiątkę
Lęk do deszczu – w górach może padać w każdej chwili
Historia Znaleziona – Ciekawostka Historyczna
Hitlerjugend w Starej Morawie
W latach 30. XX wieku w jednym z budynków w południowej części wsi funkcjonował ośrodek Hitlerjugend – organizacja paramilitarna młodzieży w III Rzeszy. To świadectwo złej historii – czasów, kiedy ideologia zaciemniła umysły milionów ludzi. Dziś, kiedy stoi tu wapiennik pełen sztuki i natury, pamiąć o tym okresie stanowi przypomnienie, jak ważne jest poszanowanie dla wartości humanistycznych, edukacji i wolności.
Dlaczego Wapiennik Łaskawy Kamień Jest Wyjątkowy – Podsumowanie
Wapiennik Łaskawy Kamień] to więcej niż zabytek, więcej niż galeria sztuki, więcej niż obserwatorium przyrody. To żywy monument ludzkiej kreatywności, determinacji i miłości do przyrody. Historia tego miejsca pokazuje, że niszcze może być zawsze naprawiane, że stare może zostać ożywione, a porzucone może zostać przywrócone do życia. Profesor Rybczyński i jego żona pokazali światu, że sztuka i historia mogą zmienić świat – jeden zabytek, jedną galeria, jeden zagrożony gatunek nietoperza na raz.
Jeśli szukasz miejsca, które zadziwi, zainspiruje i zmieni twój sposób myślenia – wapiennik Łaskawy Kamień czeka na ciebie.
